काठमाडौं । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) अन्तर्गतको राष्ट्रिय कृषि वातावरण अनुसन्धान केन्द्रको समन्वयमा हरेक हप्ता प्रकाशन भई सरोकारवालाहरुसमक्ष पुर्याउने गरेको कृषि मौषम सल्लाह बुलेटिनको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ । वि.सं. २०७२ साल आषाढ २५ देखि बाँके जिल्लाका लागि प्रकाशन सुरु भएको यो बुलेटिन हाल मुलुकका ७७ वटै जिल्लालाई लक्षित गरी प्रकाशित हुने गरेको छ ।
यो बुलेटिन तयार पार्न सुरुदेखि नै संलग्न उक्त केन्द्रका प्राविधिक अधिकृत रामेश्वर रिमालका अनुसार सुरुमा विश्व बैंकको अनुसन्धानमा सञ्चालित जलवायु प्रकोप समुत्थान निर्माण आयोजना अन्तर्गत कृषि व्यवस्थापन सूचना प्रणालीको एक संभागको रुपमा नार्क, जल तथा मौषम विज्ञान विभाग र कृषि तथा पशुपञ्छी विकास मञ्त्रालयको सहकार्यमा बुलेटिन तयार गरी सरोकारवालासमक्ष पुर्याउने काम हुँदै आएकोमा वि. सं. २०७६ मंसीरदेखि परियोजना समाप्त भएपछि नेपाल सरकारको नियमित बजेटबाटै तयार भैरहेको छ ।
रिमालका अनुसार बुलेटिनमा हरेक शुक्रबार जल तथा मौषम विज्ञान विभागबाट उपलब्ध हुने गत हप्ताको मौषमी तथ्यांक र आगामी हप्ताको मौसमी परिदृष्यको आधारमा कृषि, पशुपञ्छी तथा मत्स्यका विज्ञहरुले सम्बन्धित बालीनाली र पशुवस्तुमा मौषमी जोखिम आँकलन गरी आवश्यक प्राविधिक सुझावहरु तयार गर्ने र ती सुझावलाई बुलेटिनको रुप दिई ७५३ पालिकामा पठाउने र विभिन्न माध्यमबाट पचारप्रसार गर्ने गरिएको छ ।
राष्ट्रिय कृषि प्रविधि सूचना केन्द्रका प्रमुख डा. कालिकाप्रसाद उपाध्यायका अनुसार उक्त बुलेटिन नेपाल टेलिभिजन, विभिन्न एफएम रेडियोहरु, नार्क वेबसाइट, नार्क कृषि मोबाइल एप्स, कृषि प्रविधि सञ्चारको फेसबुक पेजबाट प्रसारण एवम् प्रकाशन हुने गरेको छ ।
उपाध्यायले आफूले पनि ५ बर्ष यो बुलेटिन बनाउँन संलग्न रहँदा सरोकारवालाहरुको प्रतिकृया राम्रो पाएपछि गण्डकी प्रदेशमा पनि प्रादेशिक बुलेटिन बनाउन पहल गरेको र हाल गण्डकी प्रदेशको कृषि विकास निर्देशनालयले समन्वय गरी कृषि अनुसन्धान निर्देशनालय, लुम्ले, वागवानी अनुसन्धान केन्द्र मालेपाटन, पशुपञ्छी विकास निर्देशनालय, जल तथा मौषम विज्ञान विभाग, लिबर्ड लगायतका कार्यालयहरुको सहकार्यमा गत बर्षदेखि गण्डकी कृषि मौसम सल्लाह बुलेटिन प्रकाशन भइरहेको जानकारी दिए ।
उक्त केन्द्रका प्राविधिक अधिकृत ऋषिराम अधिकारीले बुलेटिनमा भएका महत्वपूर्ण प्राविधिक र मौषम सम्बन्धि सुभावहरु मोबाइल सन्देश (एसएमएस) का रुपमा कृषक तथा आम सरोकारवालाहरुलाई साप्ताहिक रुपमा पठाउने गरिएको र हालसम्म करिब ३००० मोबाइल प्रयोगकर्ता यससँग जोडिएको र जोडिने क्रम जारी रहेको जानकारी दिए । यस बर्ष मात्रै ५० हजार मोबाइल प्रयोगकर्ता उक्त केन्द्रका वैज्ञानिक जीवन लामिछानेले बुलेटिनका सुझावहरु कृषकस्तरमा प्रभावकारी भए नभएको बारे विस्तृत अध्ययन गरिरहेको बताए ।
चितवन जिल्लाका अग्रणी कृषक सिताराम अर्यालका अनुसार उनले हरेक हप्ता नेपाल टेलिभिजन न्यूजबाट प्रसारण हुने कृषि मौसम सल्लाह बुलेटिन तथा नार्कबाट पठाइने गरिएका मोवाइल एसएमएस हेर्ने गरेको बताए । उनका अनुसार उक्त सूचनाबाट मौषमी तथा प्राविधिक सुझावहरुको जानकारीले कृषि कर्ममा धेरै सहयोगी भएको बताए ।
साथै उनले तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रलाई मात्र समेटेर सुझाव दिने गरिएकोमा चितवन जस्ता भित्री मधेशमा पर्ने ठाउँलाई पनि समेट्न सके धेरै सजिलो हुने उनको सुझाव थियो । साथसाथै मौसमी सल्लाहमा केही स्थानहरुमा पानी पर्ने सम्भावना भनी बताइने गरिएकोमा त्यसलाई सम्बन्धित स्थान नै तोकी दिन सके अझ प्रभावकारी हुने समेत बताए ।
खोटाङ जिल्लाका कृषक प्रेम गुरुङका अनुसार उनले हरेक हप्ता नार्कबाट मोवाइलमा पठाइने गरिएको एसएमएस हेर्ने गरेको बताए । उनका अनुसार यसरी प्राप्त सूचनाबाट मौसमी तथा प्राविधिक सुझावहरुको जानकारीे कृषि कर्ममा धेरै उपयोगी हुने गरेको बताए । अछामको दुर्गम ठाउँ बल्याल्तका कृषक हर्कबहादुर रावलले प्राविधिक र सञ्चारको असुविधा भएका ठाउँमा कृषि मौषम सल्लाहका सन्देशहरु मोबाइलमा एसएमएस प्राप्त गर्ने गरेकोमा खुशी व्यक्त गरे । सुझावको खाँचो खड्केको बेलामा खोजेको सन्देश प्राप्त गर्दा आनन्द आउने गरेको उनले बताए ।
अछाम जिल्लाका कृषक हर्क बहादुर रावलका अनुसार उनले हरेक हप्ता नार्कबाट मोवाइलमा पठाइने गरिएको एसएमएस हेर्ने गरेको बताए । उनका अनुसार यसरी प्राप्त सूचनाबाट मौसमी तथा प्राविधिक सुझावहरुको जानकारीले अन्य सुविधाबाट बञ्चित हामी जस्ता दूरदराजका कृषकहरुलाई धेरै सहयोगी हुने गरेको बताए ।

काठमाडौँ, २२ साउन /
कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्री डा. बेदुराम भुसालले सिंचाइ सुविधाका लागि पूर्व पश्चिम नहर निर्माणको आवश्यकता औल्याएका छन् । कृषियोग्य जमीन प्रयाप्त हुँदाहुँदै पनि सिंचाइ असुविधाले एक तिहाई जग्गा बाँझो रहेको उल्लेख गर्दै मन्त्री भुसालले पूर्व पश्चिम नहर बनाएर कृषि क्षेत्रको विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए ।
प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकिकरण परियोजनाको बार्षिक समिक्षा गोष्ठिलाई सोमबार बोल्दै मन्त्री भुसालले भने, ‘कुल खेतीयोग्य जमिनको झण्डै एक तिहाई जग्गा आजपनि बाँझो छ । प्रयाप्त पानी नपर्दा तराई क्षेत्रका किसालले धान रोप्न पाएका छैनन् । रापेको खेतको धाँजा फाटेको छ । किसानले निधारमा हात राखेर पीडाबोध गरिरहेको दृश्य देखिन्छ । यो सबै सिंचाई नहुँदा कृषिमा देखिएको समस्या हो । अब सिंचाइको सुविधाका लागि पूर्व पश्चिम नहर निर्माण गर्नुको विकल्प छैन् ।’
सिंचाईमा जोड दिदैँ मन्त्री भुसालले थपे, ‘सिंचाई सुविधा बिना केही गर्न सकिदैन्, अब पूर्व पश्चिम नहर बनाएर अगाडि जानुपर्छ । यस विषयमा मैले निरन्तर कुरा उठाइरहेको छु । देशका ठूला ठूला नदीबाट तराई र पहाडको चुरो क्षेत्र हुँदै पूर्व पश्चिम नहर बनाएर जान सके मात्र कृषिमा सोचेजस्तो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ ।’
देशको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड रहेको कृषि क्षेत्रको विकासको कुरा गर्ने तर सिंचाईको सुविधा पु¥याउन नसक्नु दुर्भाग्य भएको उनले बताए ।
साथै मन्त्री भुसालले चैते धानको उत्पादनमा जोड दिए । प्रमुख खाद्यान्न बाली धान रहेको हुँदा यसको विस्तारमा लाग्नुपर्नेमा उनको जोड थियो । भारतले चामल निर्यात रोकिसकेको भन्दै अब धानको उत्पादनलाई बढाउनुपर्ने र चैते धानको खेती तर्फ किसानलाई आकिर्षत गर्नुपर्ने उनले बताए । विश्वमा खाद्यान्न संकट बढ्दै गएको प्रशंग निकाल्दै नेपालमा प्रयाप्त खेतीयोग्य जमिन रहेको हुँदा खाद्यान्न संकट आइनपर्ने बताए । खाद्यान्न संकट आउन नदिन बाँझो जग्गाको उपायोग गरी सिंचाईमा लगानी लगाउनुपर्ने बताए । उत्पादन वृद्धिमा सँगसँगै बीउविजन र रासायनिक मल पनि रहेको बताएर जमिन, सिंचाई, बीउ र रासायनिक मल हुँदा मात्र कृषिको उत्पादन बढ्ने उनको तर्क थियो ।
मन्त्री भुसालले बाँझो जमिनलाई उपयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिए । जमिनको चक्लाबन्दी गर्नुपर्ने भन्दै मन्त्रायलले सामूहिक र करार खेतीलाई प्राथमिकतामा राखेर काम अगाडि बढाएको बताए ।
मुलुकमा देखिएको अर्थतन्त्रको समस्या समाधान कृषि र पशुपालनको क्षेत्रबाट मात्र सम्भव भएको बताए । ‘अहिले देखिएको अर्थतन्त्रको समस्या कृषि र पशुपालनबाट मात्र समाधान हुन सक्छ । कृषिमा लगानी लगायाँै भने ६ महिनामै प्रतिफल दिन्छ । यति धेरै महत्वको क्षेत्रलाई हामी नजरअन्दाज गर्न सक्दैनौं मन्त्री भुसालले भन्नुभयो, ‘राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो पार्न र तत्काल देखिएको समस्या समाधान गर्ने भनेकै कृषि र पशुपालनबाट हो ।’

काठमाडौं ।
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद (नार्क) का पदाधिकारी र युएसएडको सहयोगमा नेपालमा कषिको रुपान्तरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने केमोनिक्स इन्टरनेशलनका प्रतिनिधिका बीचमा दुई पक्षीय सहकार्य गर्ने बारेमा विस्तृत छलफल भएको छ ।

छलफलमा नेपालको कषि अनुसन्धान प्रणाली बारे जानकारी गराउँदै नार्कका कार्यकारी निर्देशक डा. ध्रुवराज भट्टराईले सहकार्य गर्न सकिने विविध पक्षहरुको जानकारी गराएका छन् । उनले नेपालको कषि अनुसन्धान प्रणालीको क्षमता, नीतिगत अवसर र समस्याहरु, संघीय संरचनाहरुको बीचमा प्रविधि प्रसारमा समन्वय, मूल्य एवम् आपूर्ति श्रृखंला र व्यवस्थापन तथा उत्पानोपरान्तका क्षति न्यूनीकरणमा सहकार्यको खाँचो रहेको औल्याए ।

केमोनिक्स इन्टरनेशनलको तर्फबाट ग्लोबल एग्रीकल्चर प्राक्टिसका निर्देशक जिनमाईकल भोइसार्डले यो कार्यक्रमले नार्कका विविध पक्षहरुमा क्षमता अभिवृद्धि गर्न चाहेको बताए । उनले जलवायु परिवर्तनका असर न्यूनीकरण गर्ने प्रविधिहरु र तिनको प्रसार, अनुसन्धानका तथ्यांकहरुको व्यवस्थापन, जलवायु परिवर्तनका कारण उत्पन्न हुने जोखिम न्यूनिकरणका लागि कृषि विमा जस्ता जल्दाबल्दा समस्याहरुलाई नार्कले तय गरेका प्राथमिकतासँग जोडेर सहकार्य गर्न उपयुक्त हुने बताए ।

नार्कका वाली तथा वागवानी निर्देशक डा. कृष्णकुमार मिश्रले नार्कले विकास गरेको प्रविधिहरुमा किसानको पहुँच बढाउँन यो सहकार्य आवश्यक रहेको बताए ।

नार्कका बैज्ञानिक एवं अनुसन्धानकर्ता डा.रामबहादुर खडकाले यो सहकार्यले विद्यमान कषिका चुनौतिहरु जस्तै उत्पादन बृद्धि, जलवायु परिवर्तन, सघन कृषि, मौषममा आधारित विमा जस्ता बिषयमा भविष्यमा परियोजनाहरु सञ्चालन गर्न नार्कलाई सहयोग पुग्ने बताए ।

राष्ट्रिय कृषि प्रविधि सुचना केन्द्रका प्रमुख डा. कालिकाप्रसाद उपाध्यायले यो सहकार्यले कृषिका विविध बिषयका अतिरिक्त नेपालमा कषि सूचना प्रणालीको विस्तारमा पनि सहयोग पुग्ने बताए ।

उक्त छलफलमा नार्कको तर्फबाट योजना प्रमुख डा.टेकप्रसाद गोतामे, केमोनिक्सका तर्फबाट म्याट स्वाइन, निरुता बस्नेत, कविता कौर लगायतको सहभागिता रहेको थियो ।